jaar5n4

TiRiTator                  wolkenkrabbers                    jaar5n4

---

Wolkenkrabbers waren oorspronkelijk voornamelijk te vinden in de VS en Engeland maar nu niet meer. Nu moet je in een heel ander werelddeel zijn: Azië. De Aziatische tijgers bouwen sinds het einde van de 20e eeuw de hoogste wolkenkrabbbers ter wereld. Ook zijn er diverse oliestaten zoals onder andere de Arabische Emiraten die het geld hebben om hoge wolkenkrabbers te laten verrijzen. Het bouwen van de hoogste flat is het doel, en alles moet daar voor wijken.

Bij het maken van deze tiritator heb ik gebruik gemaakt van www.skyscraperpage.com. Een site, waarbij je alle flats ter wereld op kunt zoeken. Typ je de naam van je stad in dan laat hij een diagram zien met de grootste flats. Druk je op de flats dan krijg je meer informatie.

---

Keek op de week
In Nederland vind je ondanks dat we zo hutjemutje op mekaar wonen niet bijzonder hoge flats. Tja, Rotterdam heeft wel een beetje een skyline maar dat was het dan ook wel weer. Wil je nu eens een keertje echt mooie skylines zien? Laat je dan meevoeren langs de top 10 skylines in de wereld. Beginnend bij Dubai, alles behalve mijn favoriet, en eindigend bij HongKong.



Achtergrondlied: In The Bath van Lemon Jelly.

---

Wij van de TiRiTator hebben speciaal voor jullie de 10 hoogste wolkenkrabbers ter wereld op een rijtje gezet. Dit lukte met dank aan Skyscraperpage.com. Bij het rijtje zal je geen wolkenkrabber uit Afrika, Zuid-Amerika of Australië vinden en ook niet uit Europa. Vroeger nomineerde de Noord-Amerika met dank aan de VS de lijst van hoge flats. Nu staan er nog maar 2 wolkenkrabbers uit de Verenigde Staten op de lijst. En dat zijn ook nog eens de kleinste 2. Waar ze dan wel vandaan komen? Uit Azië. En dan met name de Aziatische Tijgers en olierijke landen.

1. 828m,      Burj Khalafi,      Dubai, VAE De Burj Khalifa (in het Arabisch: برج خليفة) staande in Dubai, Verenigde Arabische Emirate is sinds 2007 het hoogste gebouw ter wereld. De bouw starte op 21 september 2004 en vanaf 21 juni 2007 is de wolkenkrabber hoger dan de Taipei 101 uit Taiwan. Het hoogste punt werd bereikt op 17 januari 2009. Om op 4 januari 2010 met groots vuurwerk geopend. De oorspronkelijke naam. Burj Dubai werd tijdens de bouw veranderd naar Burj Khalafi. Dit vanwege de enorme financiële steun uit het naburige Abu Dhabi door president Khalifa bin Zayed Al Nahayan. Behalve het hoogste gebouw ter wereld is het Burj Khalafi ook nog eens het hoogste vrijstaande gebouw ter wereld. Rondom de wolkenkrabber zijn prachtige vijvers aangelegd. Met daarin de grootste fontijn ter wereld, die 24/7 water spuit. De wolkenkrabber zelf wordt voor verschillende zaken gebruikt. Het bevat onder andere de Dubai Mall; 's werelds grootste winkelcentrum, 900 apartementen, kantoorruimtes en een hotel. Check deze link voor de officiële site.

2. 601m     Abraj al Bait toren,      Mekka, Saudi-Arabië

Dit wolkenkrabberscomplex met als hoogste toren eentje van 601 meter. Aan deze hoogste toren zit de grootste klok ter wereld vast. Ook heeft het de grootste grondoppervlakte ter wereld (1.500.000m²). Het bevat een vier verdiepingen groot winkelcentrum, een parkeergarage met plaats voor 1000 auto's van bezoekers en gasten. Deze gasten zijn vooral hotelgangers. Want daar wordt het gebouw voornamelijk voor gebruikt. Waarvoor zijn zoveel hotelkamers nodig? Voor de moslims die naar Mekka gaan voor hun bedevaart. Zij worden steeds rijker en dus kunnen steeds meer moslims een reis naar Mekka maken. Ook kunnen ze duurdere hotelkamers betalen.

3. 508m,      Taipei 101,      Taipei, Taiwan De Taipei 101 was tot dat de Burj Khalifa hem in 2007 versloeg het hoogste gebouw ter wereld. Volgens het oorspronkelijke ontwerp zou de flat 66 verdiepingen hoog worden. Het moest symbool gaan staan voor de welvaart in Taipei. Omdat men wilde laten zien dat ze ook naar hun geschiedenis terug kijken heeft de wolkenkrabber een pagodevorm. Tijdens de bouw werd besloten om het op te hogen tot 101 verdiepingen. Vandaar ook de naam Taipai 101 overigens. Ook tijdens de bouw trof een aardbeving het Taiwan. Hierdoor stortten twee hijskranen neer wat 7 doden tot gevolg had. In het gebouw zelf zijn ook voorzorgsmaatregelen genomen voor aardbevingen. Bovenin is reusachtige bol geplaatst. Die tijdens een aardbeving tegen de trillingen in beweegt om zo het gebouw staande te houden. De liften, die het snelste ter wereld zijn, kunnen op dat soort momenten natuurlijk niet gebruikt worden.

4. 492m,      Shangai Financial World Center,      Shanghai, China Het Shangai Financial World Center ging op 28 augustus 2008 officieel open. Het is gebouwd als financieel centrum van Shanghai en is de grootste wolkenkrabber van China. Maar dit zal niet lang meer zo blijven. Want naast deze wolkenkrabber wordt 'as we speak'  gewerkt aan de Shanghai Tower. Die wordt 632 meter hoog en wordt dan dus ook de een na grootste wolkenkrabber ter wereld. Het meest opvallende aan het Shanghai Financial World Center is het grote vierkante gapende gat aan de bovenkant van de toren. Aanvankelijk zou dit gat een ronde vorm krijgen. Maar aangezien de haat tussen Nederlanders en Duitsers teniet valt aan de haat tussen Chinezen en Japans wekte dit veel woede op. Het zou namelijk te veel lijken op de nationale vlag van Japan. Aan de bovenzijde van het gat bevindt zich een observatieplatform dat via een lift met ingang aan de buitenzijde van het gebouw te bezoeken is. In 2009 werd aan het observatieplatform de titel "Hoogste observatieplatform ter wereld" toegekend, maar inmiddels heeft het Burj Khalafi te Dubai die titel overgenomen. Het gebouw wordt ook wel de 'flesopener' genoemd. Uitleg lijkt mij hiervoor niet nodig...

5. 484m,      International Commerce Center,      HongKong, China Het International Commerce Center (環 球 貿 易 廣 場) ook wel het ICC, lijkt met het huidige ontwerpen net als een boom met zijn stammen in de grond te staan. Het gebouw heeft zowel kantoorruimtes als een hotel. Verder is het net zo als de Westpoint gewoon een blokkendoos. Met als enig belangrijk verschil is dat de buitenkant van het International Commerce Center geheel uit glas bestaat

6. & 7. 452m,      Petronas Twin Towers,      Kuala Lumpur, Maleisië Tja, ik weet het dit is verwarrend. Maar dit zijn twee en dus niet één Wolkenkrabbers van allebei dezelfde hoogte. Daarom vullen de Petronas Twin Towers met een hoogte van plaats 6 en 7 op de lijst van hoogste wolkenkrabbers ter wereld. Ook houden ze het record voor de hoogste tweelingtorens ter wereld (eerder waren dit de Twin Towers in New York). De Maleisiërs houden van weddenschappen. Vandaar ook dat tijdens de bouw van de toren twee verschillende aannemers werden gevraagd. Elke aannemer moest de bouw van een toren regelen. En de aannemer die het snelst klaar was die kreeg een geldbeloning. De brug tussen de torens in is bedoeld als vluchtroute. Dit zodat men bij problemen in de ene toren naar de andere toren kan vluchten. De naam Petronas Twin Towers komt van oliemaatschappij Petronas, huurder van wolkenkrabber 1.



8. 450m,      Greenland Square Zifeng Tower,      Nanking, China
Deze wolkenkrabber die ook wel Nanjin Greenland Financial Center word genoemd is 2 meter kleiner dan de Petronas Twin Towers. De toren telt 54 liften, bevat 66 bovengrondse en 5 ondergrondse verdiepingen. Deze ondergrondse verdiepingen worden gebruikt als parkeergarage. De totale oppervlakte is 137.529m². In de flat is een hotel, zakencentrum, kantoorruimte, detailhandel, restaurants en een openbaar uitkijkpunt te vinden. De spits waarmee het gebouw bovenop eindigt wordt 's nachts verlicht. Over de hoogte van het gebouw is een grote discussie gaande. Dit omdat de een vind dat men de mast niet mee mag tellen en de ander vind dat dat juist wel mag. Vandaar ook dat je bij elk top-10 lijstje wel een paar verschillen zal kunnen vinden.




9. 442m,      Willis Tower,      Chigaco, VS Met antenne meegerekend zou de Willis Tower met een hoogte van 527 meter de een na grootse wolkenkrabber ter wereld zijn. Het is een van de oudste gebouwen tussen deze top 10. En bereikte zijn hoogste punt op 3 mei 1973. Sindsdien was het tot in 1997 de hoogste wolkenkrabber ter wereld. In het gebouw zijn 103 werkende liften aanwezig en de buitenkant is gemaakt van zwart aluminium en glas. Voor de bezoekers van het uitkijkpunt op de 103e verdieping. Is een speciale ubersnelle lift gemaakt die alleen bij het uitkijkpunt stopt.De naam van de toren komt van de Britse verzekeringsmaatschappij Willis Group Holdings die er sinds 2007 in gevestigd is. Maar onder het grote publiek is de toren nog steeds bekend als Sears Tower, naar het bedrijf dat er eerder in gevestigd zat. Check ook deze link.

10. 442m,      Kinkey 100,     Shenzhen, China
Deze in september 2011 geopende toren werd eerst Kinkey Finance Center Plaza genoemd. Bevat een winkelcentrum, hotel, cafetaria's en een bioscoop. 's Nachts is aan de voorkant een gigantische lichtshow te zien.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Cartoonrubriek
Omdat het toch ook Kerstmis is, hier ook wat kerst cartoons, check ook het kerstnummer van vorig jaar: http://tiritator.blogspot.nl/2011/12/3e-jaargang-nr-12.html

© copyright TiRiTator

jaar5n3

XXL TiRiTator                 de Inka's                    jaar5n3

---

Voorwoord...

Ik had al een nummer over de Maya gemaakt. En dat vond ik zo leuk. Dat ik ervoor koos om over nog een andere indianenstam een nummer te maken. Jaja, de Inka's dus. Veel leesplezier

---

de Inka's

Ongeveer 50.000 jaar geleden kwamen de eerste mensen naar Noord-Amerika. Dit deden ze via een bevroren strook die Alaska met noordoost-Azië verbond. Tegen 10.000 v. Chr. waren hun nakomelingen in Zuid-Amerika aangekomen. Sommigen werden jager-verzamelaars in het welige Amazone-Woud. De meerderheid werd boer in wat nu Peru heet.

Hier ontstonden zo'n 6000 jaar geleden de eerste grote Zuid-Amerikaanse beschavingen. De volkeren hadden onderling contact. Maar contact met de volkeren die in Mexico steden hadden gesticht was er niet meer.
Peru dat aan de westkant van Zuid-Amerika ligt is een dorre bergachtige streek. Het andesgebergte neemt de gehele westkant van Zuid-Amerika in beslag. Alle landschappen zijn hier te vinden. Woestijnen en oerwouden. Het is een gebied van extreme tegenoverstellingen. Het noorden kent een gemiddelde temperatuur van 27 graden. In het zuiden ligt dat onder de nul. Het oosten heeft de natste gebieden op aarde. hier valt jaarlijks gemiddeld zo'n 10 meter regen.  In het westen ligt dan weer de Atacama-woestijn. De droogste streek ter wereld met een gemiddelde jaarlijkse regenval van 0 cm. Hier zijn gletsjers te vinden, zoutpannen, een paar van de actiefste vulkanen ter wereld. ook word het gebied regelmatig door aardbevingen getroffen.



De Nazca's een van de machtige volkeren van voor de Inka's.

Ze leefden aan de rand van de Grote Oceaan en lieten

gigantische tekeningen achter op het rotsachtig oppervlak

van de woestijn. Onder meer te vinden zijn de tekening van

een spin, aap, kolibrie en walvis. Sommige van de tekeningen

zijn wel 275m groot.

De enige plekken die niet te bergachtig waren en ook nog eens vruchtbaar, waren de rivierdalen. Hier ontstonden de kleine boerengemeenschappen. Van 850 tot 350 v. Chr. ontstond de eerste grote beschaving, de Chavín-cultuur. Men bouwde terassen voor landbouw, graanschuren om de oogst in op te slaan en tempels om de talrijke goden te vereren.  Velen rijken zouden volgen. Soms naast elkaar soms na elkaar. Ieder rijk had zijn eigen bijzonderheden. De een had ambachtslieden die bekend stonden om hun sieraden uit goed en zilver. De ander om zijn textiel. Etc. Tegen 1450 waren alle eerdere rijken veroverd door het machtigste volk van de Andes, de Inka's.

De geschiedenis van de Inka's

De Inka's noemden zichzelf de Quechua. Ze ontwikkelden nooit een schrift waardoor we weinig weten over hun vroegste geschiedenis. Waarschijnlijk vestigde de stam zich in het begin in een vallei hoog in de Andes. Hier stichtten ze rond 1300 hun hoofdstad Cuzco. Vanaf 1438 toen Inka Pachacuti heerser werd, begonnen de Inka's hun grondgebied in rap tempo uit te breiden. Aangezien het landschap ruig was leefden stammen afgezonderd van elkaar in diepe valleien. Hierdoor konden deze stammen zich niet verenigen tegen de Inka's. Terwijl het inka-rijk uitbreidde legden de Inka's wegen, handelsposten, forten en pakhuizen aan. Alleen zo kon het gebied stevig in hun macht gehouden worden. Het rijk werd verdeeld door 4 grote hoofdwegen in 4 regio's. Ondanks verwoedde pogingen drongen de Inka's nooit ver door tot het Amazone regenwoud. Het oerwoud was te dicht en ze kregen hevige tegenstand van de Araucani-stam, diep in het zuiden. Een 3 dagen durende veldslag tussen hen eiste duizenden levens op. De Inka's gaven het gevecht op en accepteerden vanaf dan de zuidgrens van hun rijk. Voor de rest werd elke stam die zich niet aan de Inka's onderwierp verslagen. Zij die zich wel onderwierpen werden zonder bloedvergieten ingelijfd. Cuzco werd overspoeld met oorlogsbuit. Ingelijfde stammen moesten net zo gaan leven als de Inka's. Om dit te bereiken werden in opdracht van de Inka leraren naar de stammen gestuurd. Men leerden ze hoe ze irrigatiesystemen, bruggen, dorpen en pakhuizen konden bouwen.

Pachacuti stelde wetten in voor het hele rijk, en een algemene kalender. De zonaanbidding werd uitgeroepen tot staatsgodsdienst.

Een van de meest geordende en gereguleerde samenlevingen in de geschiedenis.

Gemeenschappen en belasting

De volken in de Andes begrepen van het begin af aan dat ze alleen konden overleven als er in de stam goed werd samengewerkt. Veel stammen bestonden uit zogenaamde ayllus, deze werden bestuurd door gekozen leiders en geleid door een raad van oude en wijze mannen.  De Inka's namen deze ayllus over. Iedereen werd in een ayllu geboren en bleef zijn leven lang lid. Elke ayllu had te taak voor zijn eigen leden te zorgen. De grootte van een ayllu verschilde. De inwoners van de hoofdstad Cuzco behoorden bijvoorbeeld allemaal tot dezelfde ayllu. Elke ayllu had dan ook zijn eigen grondgebied en was verantwoordelijk voor de landbouw in dat gebied. Elke herfst werd onder de leden het land verdeeld. Des te groter de familie des te meer land.

Een derde van de opbrengst van het land was bedoeld voor de Sapa Inka, de keizer. Ook betaalde men een soort belasting door werk te verichten op het land van de Sapa Inka. Elke ayllu was verdeeld in groepen "belastingbetalers". Dit waren gezonden mensen die belasting konden betalen door het land te bewerken of handwerk te verichten. Ook moesten ze de mit'a (diensten) betalen. Dit deden ze door in het leger te dienen en te werken aan bouwprojecten van het rijk. Vanaf je 25e hoorde je bij deze groep.

Eenmaal boven de 80 werd je gezien als onproductief. Je werd vanaf dan verzorgd door andere leden van de ayllu en je kon kleren of eten afhalen bij de plaatselijke pakhuizen van het rijk. Dit was een zeer vroege variant van ons hedendaagse pensioenstelsel.

Straffen

Het inca-rijk werd door de inka's zelf Tahuantinsuyu genoemd. Wat 'land van de Vier Windstreken betekend'. Om dit inka-rijk zonder problemen te besturen stelde de Sapa Inka wetten op. Het waren een verzameling van tradities en gebruiken. Iedereen wist wat wel en niet mocht. Rond 1450 vereenvoudigde de Sapa Inka deze tradities. Zijn wetten werden uitgevoerd door ambtenaren in de ayllu.

Misdaden werden zwaar gestraft. Misdaden tegen de staat werden namelijk gezien als misdaden tegen de Sapa Inka die werd beschouwd als zonnegod. Gevangenissen had men niet. Dat werd gezien als verspilling van arbeidstijd en ruimte. Werd bij een licht vergrijp de eerste keer gestraft met een openbare berisping, de tweede keer kon de overtreder worden opgehangen, gestenigd of van de rotsen worden gegooid. Ook luiheid, wat werd beschouwd als een zware midaad omdat luiaards geen werk afleverden voor de Sapa Inka, werd bestrafd met de doodstraf. Waar het gewone volk voor werd berispt, werd de adel verbannen. Dit omdat van de adel meer werd verwacht. De adel was na de Sapa Inka de hoogste trede in de Inka-samenleving. Onder hen kwamen de curacas, een groep minder hoge edelen. Zij waren de vroegere stamhoofden van verslagen volkeren. Het Inka-rijk was zo snel gegroeid dat er niet genoeg bekwame Inka's waren om als stamhoofd plaats te nemen.

Veranderend landschap

Veel grond in het Inka-rijk was moeilijk te bewerken. Daar waar genoeg regen viel was te grond te stijl en spoelde de aarde weg. Waar het land wel vlak genoeg was was geen water te vinden. Daarom bouwden de Inka's terassen op de stijle heuvels. En bouwden ze greppels in de vlakke delen om het water te bevloeien. Grote bouwprojecten werden door professionele architecten uit Cuzco opgezet. Dankzij de aanleg van terassen transformeerden steile hellingen in enorme stenen trappen, met vlakke akkers als treden. Als mest gebruikten ze enorme hoeveelheden vogelpoep. Die langs de kust te vinden waren. Dit was zo belangrijk dat op het doden van zeevogels de doodstraf stond.

In de droge gebieden werden ondergrondse reservoirs gebouwd. Bekleed met stenen, zodat het water niet verdampte, waren deze verbonden met een netwerk van greppels en sloten. Rivieren werden gekanaliseerd. En dammen werden aangelegd zodat de rivieren beter stroomden en vruchtbare oevers minder weg sleten. Het bijzonderste hieraan: alles werd met de hand gedaan!

Aan de gebouwen van de Inka's is pas goed te zien dat de Inka's meesterbouwers waren. Rond 1500 stond het hele rijk vol met stenen gebouwen. Zelfs in afgelegen steden waar de stenen helemaal naar toe moesten worden getransporteerd. Net als de oude Egyptenaren dolven arbeiders stenen met de hand. Men maakte spleten in de rotstwand groter en plaatste hier natte houten wiggen in. Hierdoor barste het steen wanneer het hout uitzette. Met sleeën, hefbomen en rollers werden de stenen vervolgens naar het bouwterein gesleept.

De bouwers vormden de blokken met stenen bijlen en kiezels van obsidaan. Vervolgens schuurden ze de hoeken met zand glad. De stenen waren niet regelmatig van vorm en ook niet even groot. Ze hadden veel vlakken en soms wel 30 hoeken. En toch sluiten alle stenen in de uiteindelijke bouwwerken precies op elkaar aan. Zelfs als een steen tonnen woog werd hij door de Inka's met zorg passend gemaakt.

Fragment van een muur in Cuzco

Wegennet
Van levensbelang voor het voorbestaan van het Inka-rijk was een goed wegennetwerk. Inka-troepen marcheerden er over om een inval van stammen uit het regenwoud te verijdelen of om nieuwe gebieden te veroveren. Ze waren de aanvoerroutes voor de karavanen van lama's en het enige mogelijke communicatienetwerk voor de boodschappers en ambtenaren. De Inka's bouwden 4 hoofdwegen die het rijk in vier stroken opdeelden. De bekendste hiervan is de Capacnan ofwel 'de mooie weg'. Hij was overal 8 meter breed en kaarsrecht. Langs de weg werden net als bij zoveel andere wegen bomen geplant om reizigers schaduw te bieden. Naast de weg liep een kanaal om reizigers water te bieden. En om de 25km stond er een tampus, een herberg, waar boodschappers en reizigers konden rusten. Dit was noodzakelijk want de Inka's kenden wiel noch paard. Het enige sjouwdier dat de Inka's bezaten was de lama. Boodschappers konden dan ook geen gebruik maken van een paard om van punt A naar punt B te komen. Groepjes van 4 tot 6 boodschappers woonden in elke tampus. Wanneer in de verte een boodschapper werd gesignaleerd rende een van de boodschappers erop af. Als de nieuwe boodschapper er zeker van was de boodschap uit zijn hoofd te kennen rende hij naar de volgende tampus toe. Zo konden berichten meer dan 240km per dag afleggen. Door middel van signaalvuur kon een invasie of opstand worden doorgegeven. Zo flitste het nieuws naar Cuzco.

Bij wijze van belasting moest de plaatselijke bevolking
de bruggen onderhouden. Eens in de 4 jaar werd de brug
in zijn geheel vernieuwd.

Natuurlijk zorgde het woeste landschap ervoor dat een weg niet altijd even gemakkelijk te bouwen was. Bij woestijnen bouwden de Inka's muren langs de weg om ervoor te zorgen dat het zand niet op de weg waaiden. In de bergen moesten smalle paden langs de afgrond worden uitgekerfd. Over brede, langzaam stromende rivieren bouwden ze rieten boten die heen en weer konden pendelen. Over smalle beken werd een simpele brug gebouwd. Op sommige punten moest de weg over een diep dal of ravijn heen. Hier bouwden men (enorme)hangbruggen.

Ondergang Inka-rijk

Net als bij de Maya was de ondergang van het Inka-rijk alleen mogelijk door chaos. De welvaart en macht van het Inka-rijk bereikte zijn toppunt in de regeringsperiode van Sapa Inka Huayne Capac (1493-1527). Hij werd ernstig ziek door de pokken, een vreselijke ziekte die door de Europeanen naar de Nieuwe Wereld was gebracht. De Inka's hadden net als de Maya geen weerstand tegen deze ziekte en stierven massaal. Zo'n 250.000 Inka's stierven alvorens eenmaal een Europeaan te hebben gezien. Huayne stierf zonder een opvolger aan te hebben gewezen. Dit leidde tot een burgeroorlog tussen twee om de macht strijdende mannen. Uiteindelijk won Atuhuallpa, de oudste zoon van Huayne. Maar het Inka-leger was door de burgeroorlog wel ernstig verzwakt. In november 1532, een dag na de overwinning op zijn broer, ruste Atahuallpa omringd door 50.000 soldaten uit in de stad Cajamarca. Toen Atahuallpa hoorde dat de Spaanse vreemdelingen in de buurt waren raakte hij nieuwsgierig. Op een gouden draagstoel gevolgd door een ongewapend gevolg van 6000 man bezocht hij de plek waar de Spanjaarden waren verschenen. Leider van de Spanjaarden was Pizarro. Door de Spaanse koning benoemd tot gouverneur van Peru. Hij was met een leger van 177 man in Peru aangekomen.

Atahuallpa wist niet dat Pizarro hem in een hinderlaag liet lopen. Een Spaanse priester begon tegen Atahuallpa te preken uit zijn bijbel. Atahuallpa had nog nooit een boek gezien en gooide de bijbel op de grond. Pizarro gaf het sein voor de aanval. De Spanjaarden maaiden de onbewapende lijfwachten en het gevolg van de Sapa Inka neer. Atahuallpa zelf werd gevangen genomen. Door Atahuallpa gevangen te nemen schakelde Pizarro het oppergezag van de Inka's uit. De Inka's die gewend waren bevelen te volgen wisten niet wat ze moesten doen en deden daarom niets. Na de Atahuallpa te hebben vermoord trokken de spanjaarden op naar Cuzco dat ze vervolgens plunderden. In de jaren daarna probeerden de Spanjaarden de Inka-cultuur uit te roeien. Zonnetempels werden vervangen door christelijke kerken.  De Inka's verslagen op het slagveld en geteisterd door ziektes lieten zich dopen. Voortaan werkten ze als slaven onder hun nieuwe heren in de goudmijnen en op de akkers.

Vandaag de dag leeft een deel van de Inka-cultuur nog steeds voort in de nieuwe en springlevende Peruaanse cultuur.  

Bronnen:

het boek de Inka's van Tim Wood

het boek Maya's, Azteken en Inca's van Peter Ackroyd

---

Cartoonrubriek

---

Opmerkelijk

Bij de verovering van het Inka-rijk door de Spanjaarden wist één stad te ontkomen. Deze stad lag 2400m hoog tussen de stijle bergen. De enige toegang tot de stad was een stijl smal pad. Deze tocht kostte meerdere dagen. Niet raar dus dat de Spanjaarden de stad vergaten. Ik heb het over de in 1913 herontdekte stad Machu  Picchu. Aan de bouw van de stad werd in 1440 begonnen. Maar toen in 1532 de Spanjaarden de Inka-steden aanvielen, raakte ook deze stad verlaten. Waarom is onbekend. Ook over de functie van de stad is niet iedereen het eens. Aangezien de stad zo afgelegen was van de rest van het rijk wordt aangomen dat de stad geen doorsnee-functie had. Vaak wordt aangenomen dat Machu picchu een buitenverblijf was voor koningen en andere hooggeplaatsten. Dit aangezien de stad opmerkelijk veel verblijven voor edelen heeft. De stad kon 750 personen huisvesten. Maar in de regentijd, wanneer edelen weer naar huis waren waren er veel minder mensen in de stad aanwezig. Nadat de Spanjaarden het Inka-rijk veroverden stopte de regelmatige trek naar Machu Picchu en raakte de stad verlaten. Anderen zeggen dat de stad de stad als punt diende om te handelen in coca-bladeren aangezien in de het gebied de meeste coca-bladeren werden verbouwd. Maar dit verklaart niet waarom de stad uiteindelijk verlaten is.

Er is in de stad een woonzone met middenin een groot plein, een militaire zone en een godsdienstige zone. Tussen de godsdienstige gebouwen stonden ook de woonvertrekken van de hofhouding. In de godsdienstige zone vindt men tempels voor de zonnegod en de maangodin. Ook staat daar een zonnewijzer op het hoogste punt van de stad.
Een quiz maken over de stad? Meer erover weten? Meer foto's zien? Check de aparte site die National Geographic aan de plaats heeft geweid: http://travel.nationalgeographic.com/travel/peru/machu-picchu/

---

Keek op de week

Deze week was er maar één filmpje waar iedereen het over had. Een man heeft een manier bedacht waardoor hij een auto kan besturen zonder dat het erop lijkt dat de auto een bestuurder heeft. Met deze 'spook'wagen rijdt hij langs diverse Drive-In's van de MC Donalds fastfoodketen.

---

De volgende keer...
...gaat de TiRiTator over National Geographic.

© copyright tiritator

jaar5n2

TiRiTator             de Prehistorie             jaar5n2

---

Vroeger was alles beter...
De prehistorie, ofwel 'voor de historie'. Men doelt hiermee op alles wat plaatsvond voor de geschreven geschiedenis. Deze geschreven geschiedenis begon in Nederland pas in het jaar 57 v. Chr. toen de Romeinen ons landje binnenvielen. Niet dat er veel veranderd, boven de rivieren weet men zich dapper te verweren. Voornamelijk de Friezen blijken met hun terpen onverslaanbaar. De hoeveelheid bronnen begint pas echt iets voor te stellen vanaf de 12e eeuw na Christus!

De eerste sporen van menselijke bewoners in Nederland dateren tot 25.000 jaar geleden. Dus De prehistorie heeft in Nederland zo'n 12 en een halve keer langer geduurd dan de historie! Niet gek dus dat het ons van de TiRiTator gemakkelijk lukt om een nummertje over dit thema vol te schrijven. We wensen jullie veel leesplezier toe!

---

Cartoonrubriek

---

Keek op de week

Happy Tree Friends, Kabouter Wesley allebei zijn ze in een rij te noemen met Kud. Maar wat hebben ze met elkaar gemeen? Één woord: Youtube!

Dit zijn korte animatie filmpjes van zo'n een minuut lang. En ze zijn erg populair op youtube. Ze gaan over de meest uiteinlopende onderwerpen maar zijn zo simpel dat iedereen ze kan begrijpen. Het youtubekanaal van de maker van Kud telt ontelbaar veel grappige filmpjes vol met droge humor. Zo ook bij dit filmpje. Deze duurt een halve minuut lang en  past perfect bij het onderwerp van deze TiRiTator. Namelijk de prehistorie!

Dus veel kijkplezier!

---

Gadgets

Er is een verschil tussen willen en hoeven. In de prehistorie was het niet gegarandeerd

dat ja altijd even veel te drinken had. Maar tegenwoordig wel. En we willen alleen maar méér, méér, méér. Dit glas wordt opgedeeld in 2 gedeeltes, het gedeelte onder het gat voor het drinken dat we moeten drinken. Willen we meer. Dan moeten we daar moeite voor doen en onze vinger op het gat houden terwijl het gedeelte dat we er per sé bij willen niet wegstroomt. Grappig bedacht hè? Wil je hem kopen? Volg dan deze link.

Dat veel eten van tegenwoordig niet meer 100% natuurlijk is dat weten we. Er chemicaliën opgespoten, de planten zijn gekweekt om zo groot mogelijk te worden. Maar ook hoe we eten veranderd razendsnel. Was het eerst gewoon om thuis met het gezin samen gezellig avond te eten wordt dat vandaag de dag al snel afgehaald of wordt er naar een van de diverse fastfoodketens gegaan. Dat zelf eten bereiden en opeten leuk is moest de boodschap van deze gadget worden. Apart, dat is het in ieder geval. Deze puntenslijper is speciaal gemaakt voor wortels. Het eindresultaat kan dienen als decoratie of na een tijdje werk als salade. Kopen voor een prijs van 15 dollars + verzendkosten? Klik dan hier.

---

Opmerkelijk
Ik heb het er in voorgaande nummers al eens over gehad: verloren beschavingen die veel meer over de astrologie wisten dan wij nu of dan dat wij voor mogelijk hebben gehouden. Hieronder vallen de Maya en de oude Egyptenaren. Maar door sommige wetenschappers wordt dat ook gedacht van een voormalige beschaving bij ons in de buurt. Deze beschaving bouwde Stonehenge. Stonehenge? Ja, Stonehenge! Als je het niet kent dan kan ik zeggen dat je de afgelopen tijd in een grot hebt gewoond, lekker toepasselijk voor dit nummer ook.   Over stonehenge is weinig bekend en zo ook over de makers van het bouwwerk. Men weet dat Stonehenge zo'n 2300 jaar v. Chr is gebouwd. Dat was het begin van de steentijd. Hoe de stenen zo konden worden geplaatst weet niemand. Nog bijzonderder is dat eens in het jaar een lichtstraal precies door het bouwwerk heen schijnt naar het middelpunt van de cirkel toe.

---

Volgende keer...
...verschijnt er een XXL nummer. Het thema van die TiRiTator zijn de Inka's!

© copyright TiRiTator

jaar4n10

TiRiTator          Gadgets            jaar 4 n10

---

Van de redactie

De vorige TiRiTator over de Maya was een succes! Misschien kwam het mede doordat hij zolang was? In ieder geval hoop ik dat deze iets minder grote TiRiTator ook een succes wordt!

---

Gadgets

Het britse bedrijf Micro Scooters UK ontwikkelden de Micro Luggage scooter oftewel een step en koffer in een! Handig voor wanneer je haast hebt of er jong wil blijven uitzien! Koppel de wielen los van de koffer en je hebt een handige step waarmee je van perron tot perron stept.

De alles-in-één ontbijt machine die te bestellen is via Amazon is de redder van iedereen die zich wel eens verslaapt. Hij maakt in een handomdraai een lekker ontbijtje voor je klaar.

Eten onder de les? Of in de tijd van de baas? Dan denken julllie natuurlijk: maar waar blijft het bestek dan zo onopgemerkt? Nou, daarvoor hebben we de Dine Ink van Fred Desk.

Voor hen die niet eens een deuk in een pakje boter kunnen krijgen is er nu misschien een redding. De automatische bananensnijder van Hutzler  is er al voor tweeenhalve dollar. Al vrees ik dat de verzendkosten hoger zullen zijn aangezien het product uit Amerika komt.

De bekervormige waxinelichthouder is nu eindelijk verbeterd. Want het is toch vervelend? Dat gerommel met het aansteken van het kaarsje dat in een waxinelichthouder zit? Nu is er een gleuf in de zijkant van de houder geplaatst om je lucifer door heen te steken. Werkt beter!

Het is midden in de nacht en je hebt nog honger. Dan ga je snel naar beneden om snel iets uit de koelkast te snacken. De grote lamp gaat niet aan want dan maak je de rest wakker. Om dan toch je voeten niet te stoten heb je nu de slof die een automatische zaklamp heeft. Automatisch want in de slof zit een gewichtssensor waardoor de sloflamp pas aangaat bij een gewicht van 5 kilo of meer.

Bron: www.inewidea.com & www.freshgadgets.nl

---

Dinguz
Rara, wie ben ik? Nee rara wat is dit! Succes.

• ik ben aankoppelbaar
• ik kan groot of klein zijn maar toch houd ik over het algemeen dezelfde lengte
• ik houd je in mijn geheugen
• ik ben gestandaardiseerd

Weet jij al wat ik ben? Zoniet kijk dan onderaan deze TiRiTator bij antwoorden om erachter te komen.

---

Cartoonrubriek





---

De paperclip

De paperclip is zoals het woordenboek hem noemt een meervoudig gebogen metalen draadje waarmee enkele velletjes papier bijeengehouden kunnen worden zonder het papier te beschadigen. De eerste paperclip waarop een patend is aangevraagd was de Fay Paperclip (zie afbeelding links hieronder). Maar deze werd nooit zo'n succes doordat de blaadjes die hij bij elkaar moest houden soms beschadigden wanneer de paperclip er af werd geschroven. Na de Fay paperclip werden er nog een hoop andere paperclips gepatenteerd. De paperclip zoals we die nu kennen, namelijk de Gem Paperclip, werd gepatenteerd in 1927.  

Leuke paperclip zaken

Volgens 'n Brits onderzoek uit de jaren '70 wordt slechts 20% van de paperclips gebruikt om papier mee bij elkaar te houden. 24% raakt zoek en de rest wordt besteed aan creatieve doeleinden zoals:

-een oorpeuteraar

-kettingen van paperclips

-apparaat om magnetisme te controleren

Een fortuin vergaren met behulp van een paperclip. Wie ziet dat nou niet zitten? De canadees Kyle MacDonald is het gelukt. Hij heeft een paperclip net zo lang via het internet geruild voor meer waardevolle spullen tot het hem lukte een luxe villa in Arizona te krijgen. Zijn actie begon op zijn weblog (ook op Blogger!). Volg deze link om zijn verhaal te lezen!

In Zwolle maakten zestig leerlingen van 't Greijdanus College in 24 uur een ketting van 644.000 paperclips. Hiermee schreven ze een wereldrecord op hun naam en werden ze eervol vermeld in het Guinessbook of World Records. Jaarlijks worden er 20 miljard paperclips gemaakt. Hiermee is een ketting te rijgen die 12 keer om de aarde kan worden gewikkeld

---

Antwoorden

Het antwoord op de Dinguz is een USB-Stick

---

Volgende week...

...gaat de TiRiTator, zoals je bij de cartoonrubriek al hebt kunnen vernemen, over de Vikingen!

jaar4 n7

TiRiTator                    dementie                  jaar4 n7

---

Van de eh

De depressie belooft in de toekomst volksziekte nummer 1 te worden. Bij bejaarden is in de toekomst dementie het grootste probleem. Mensen met dementie eisen meer aandacht op dan anderen. En nu Nederland vergrijst zal 't aantal dementerenden alleen maar stijgen.

---

Cartoonrubriek

---

Quiz
Je krijgt zo 9 vragen over dementie. Geef bij elke vraag aan of hij goed of fout is. De antwoorden staan onderaan deze TiRiTator.
1. 10% van de bevolking boven de 65 heeft dementie.
2. Vergeetachtigheid is de voorbode van dementie
3. De ziekte van Alzheimer is hetzelfde als dementie
4. Aderverkalking is hetzelfde als de ziekte van Alzheimer
5. Het eten van goede en gevarieerde voeding helpt de ziekte van Alzheimer te voorkomen
6. Dementie is niet te genezen
7. Ernstige vergeetachtigheid, karakterveranderingen en meer moeite met het uitvoeren van dagelijkse bezigheden duiden altijd op dementie

8. Mensen met gevorderde dementie begrijpen niet wat er om hen heen gebeurt

9. Mevrouw De Bruin kreeg de ziekte van Alzheimer toen ze 73 was. De zoon van mevrouw De Bruin heeft nu een grote kans ook de ziekte van Alzheimer te krijgen.

Met dank aan alzheimer-nederland.nl

---

Gadget

Hierboven een verbeterde versie voor de ringen die we gebruiken aan onze sleutelhangers. In plaats van je nagels kapot te maken met het proberen om deze ringen te openen. Je drukt ze gewoon open!






Een originele manier om iets anders dan die saaie klinken te gebruiken. 'Schiet' en open de deur.

Is een camper te onhandig en heb je geen zin om een caravan te huren? Dan heeft Volkswagen nu DE auto voor jou gemaakt. Bekijk ook het filmpje hieronder eens.

---

Dinguz

Mag ik de euh dinguz even van jou. Hmmm, niet erg duidelijk. Ik weet niet meer hoe het heet maar misschien kan jij me aan de naam van het ding helpen wanneer ik het voor je omschrijf?

 -het ding is niet vast te pakken

 -het ding gaat achteruit wanneer je Alzheimer krijgt

 -het ding is te trainen. Tenminste dat beweren talloze spel

  fabricanten

 -Ook een computer kan het hebben maar het zijne is beperkt

Het antwoord staat onderaan deze TiRiTator!

---

FoTo

Hier een tweetal foto's van dementerende mensen.

Zoals je ziet valt dementie niet d.m.v. uiterlijk aan te tonen.

Deze FoTo's zijn gemaakt door onze trouwe lezer en fotograaf Martijn

Voor beide foto's geldt 't portretrecht.

---

Antwoorden
Quiz: 1=juist, 2=onjuist, 3=onjuist want dementie is een verzameling van verschijnselen. Dementie kan veroorzaakt worden door Alzheimer, 4=onjuist, 5=onjuist, 6=juist, 7=onjuist, 8=onjuist, ze blijven nog lange tijd gevoelig voor sfeer of gevoelsuitingen, 9=onjuist, er is wel een grotere kans dan wanneer zijn moeder het niet had. Maar nog steeds betekend het niet dat de kans heel groot is.
Dinguz: het geheugen.

---

De volgende keer...
...gaat de TiRiTator over de Maya's!

---

© TiRiTator